Waarheid vraagt ruimte

Wie Het Predikheren in Mechelen binnenstapt, komt op een plaats die verschillende levens heeft gekend. Ooit woonden hier dominicanen of predikheren, die het gebouw zijn naam gaven. De religieuze orde heeft als motto veritas, waarheid. Het was een passende plaats voor de eerste avond van het nieuwe ECHT-seizoen waar Rik Torfs en Lisbeth Imbo de spits afbeten in een gesprek over waarheid in de wereld rondom ons, een avond met als titel: doorzien & durven spreken.

Eeuwen na de predikheren bracht de waarheidsvraag opnieuw mensen samen binnen deze muren, behangen met geschiedenis. Tussen hun tijd en de onze veranderde het gebouw meermaals van bestemming. Zo werden de kloosterlingen in 1796 door de Fransen verdreven. Hun waarheidszoeken moest plaatsmaken voor een waarheidsgrijpen. Het complex bood vervolgens onderdak aan oude mannen en werd onder Napoleon, vanaf 1809, een militair hospitaal. Weer later diende het als kazerne. Waar ooit werd gestudeerd en gebeden, werden zieken verzorgd en soldaten gehuisvest. Vandaag is het een bibliotheek waar mensen lezen, onderzoeken, elkaar ontmoeten en hun blik verruimen. De boeken zijn vandaag teruggekeerd, in een andere wereld en voor een ruimer publiek. Tussen hun bladzijden is een veelheid aan stemmen en overtuigingen te vinden. Wie er iets wil ontdekken, moet tijd nemen om te luisteren, om te vergelijken of zich te verrijken. Het gebouw nodigt uit tot een aandacht die op het eerste zicht niet veel opbrengt.

En die aandacht stond centraal tijdens onze avond. Hoe vinden we onze weg tussen de grote hoeveelheden informatie, feiten, meningen en overtuigingen die dagelijks op ons afkomen? Wat helpt ons om beter te begrijpen? En wanneer begint de manier waarop iets wordt voorgesteld ons zicht juist te verengen?

Het gesprek over journalistiek maakte die vragen meteen concreet. Een artikel wordt bijvoorbeeld aangeklikt en de teller gaat omhoog. Voor een nieuwsredactie is dat goed nieuws: het artikel trekt aandacht. Maar heeft iemand het ook gelezen? Heeft het iets verduidelijkt? Misschien bleef de lezer alleen even hangen bij een prikkelende titel. Het lijkt een klein verschil, tot je bedenkt dat zulke cijfers mee bepalen welk soort journalistiek het maakt. De vraag of een artikel goed is, dreigt zo ongemerkt te verschuiven naar de vraag hoeveel verkeer het genereert. En dat is niet per se hetzelfde.

De vraag naar die kliks bracht ons meteen bij een herkenbare spanning. We beschikken over steeds meer middelen om de werkelijkheid te doorgronden. We verzamelen gegevens, raadplegen experts, vergelijken indicatoren en laten artificiële intelligentie informatie verwerken. Toch moeten we ons blijven afvragen wat we daarmee te zien krijgen en wat aan onze aandacht ontsnapt, wat we niet te zien krijgen. Want een indicator registreert iets en stuurt tegelijkertijd ons handelen.

Ook buiten de media herkennen we dat. Wie maakte nog geen vergadering mee waarin het dashboard wordt overlopen, waar de resultaten worden vergeleken en de volgende doelstellingen bepaald? Dat is ongetwijfeld nodig, maar ergens moet ook de vraag kunnen klinken waarvoor we het allemaal doen. Welke band hebben die cijfers met de bestaansreden van onze organisatie? Helpen de cijfers ons om die bestaansreden beter te dienen? Of zijn we louter bedreven in het scoren op indicatoren?

Het soort aandacht dat we namelijk aan de werkelijkheid schenken, bepaalt mee wat we erin kunnen ontdekken. Wie kijkt om te meten en te sturen, krijgt bepaalde aspecten scherp in beeld. Wie daarentegen aandacht heeft voor samenhang, voor het bijzondere van een situatie of voor wat zich onverwacht aandient, ontdekt andere aspecten. Het aantal kliks krijgt pas betekenis wanneer we terugkeren naar het artikel en naar de lezer. Of breder: een gemeten resultaat krijgt pas betekenis wanneer we het opnieuw verbinden met de bedoeling van de organisatie. En, gelijkaardig: een uitspraak krijgt pas betekenis wanneer er empathisch aandacht is voor de mens die haar doet.

Dit raakt ook onze eigen positie. We herkennen gemakkelijk de gekleurde blik van een ander terwijl we onze blik meestal vanzelfsprekend vinden. We vergeten gemakkelijk dat onze ervaringen en verlangens mee bepalen welke feiten ons opvallen en welke verklaringen we aannemelijk vinden. Het bepaalt hoe we zogenaamde feiten interpreteren. Hoe feitelijk zijn feiten dan nog? Juist waar we menen dat iets voor zich spreekt, kan een tegenvraag vruchtbaar zijn. Zelfs uit een pessimistische uitspraak kan je iets waarachtigs halen. Met wat optimistische ironie kan zo’n pessimistische uitspraak soms bevrijd worden. Daarnaast kan ook een ongemakkelijke stem iets blootleggen.

Dit alles vraagt een vorm van luisteren waarin we ons antwoord nog even uitstellen. We kennen immers allemaal wel het soort gesprek waarin we al na enkele woorden weten wat we zullen antwoorden. Terwijl de ander spreekt, bereiden we ons eigen betoog voor. Zijn woorden leveren ons vooral materiaal voor onze wederwoorden. Maar hoeveel ruimte blijft er dan over om iets te ontdekken? Een ander kent misschien een geschiedenis die wij niet kennen en ervaart de gevolgen van een beslissing die voor ons abstract blijft. Zijn perspectief kan ons dan helpen ons beeld te verruimen, tenminste als we toelaten dat het ons denken beïnvloedt. Daarbij is het onderscheid tussen empathie en sympathie belangrijk. We kunnen proberen te begrijpen waarom iemand specifiek denkt of handelt en tegelijk niet akkoord zijn met zijn oordeel. Een dergelijke empathie vrijwaart de mens achter het standpunt. Dat is van belang in een publiek debat waarin meningsverschillen gemakkelijk uitgroeien tot de beoordeling van personen, waar gespeeld wordt op de man in plaats van op de bal. En dat laatste is eigenlijk niet vruchtbaar, want wie zich volledig moet verdedigen, krijgt weinig ruimte om van gedacht te veranderen.

Artificiële intelligentie maakt dit alles nog scherper. Een vraag wordt ingetikt en enkele seconden later verschijnt een helder opgebouwd antwoord. Het leest vlot en de redenering lijkt sluitend. Het geeft een gevoel van houvast, maar eigenlijk moet de beoordeling nog beginnen: waar komt de informatie vandaan? wat werd er gefilterd? wat ontbreekt eventueel? Technologie kan ons misschien tijd besparen op bepaalde vlakken, maar dan moet die tijd besteed worden aan een kritisch onderzoek. In de journalistiek kan dit bijvoorbeeld betekenen de tijd te nemen om een dossier grondig te lezen en daarbij verschillende bronnen te vergelijken of iemand op te zoeken wiens verhaal nauwelijks in de voorstelling van de feiten past.

Ook het nieuws zelf vraagt om aandacht. Wie dagelijks berichten over conflicten, dreigingen en ontsporingen ontvangt, kan het gevoel krijgen dat handelen weinig zin heeft. Tijdens de avond kwam daarom ook de verhouding tussen nieuws, optimisme en realisme ter sprake. Welk beeld krijgen we van de wereld? Zien we in onze beeldvorming ook de mensen die verantwoordelijkheid opnemen en de mogelijkheden die ontstaan om het goede langzaam  te laten groeien?

Tijdens het gesprek kwam ten slotte de vraag naar de betekenis van echtheid naar voren. We stellen authenticiteit gemakkelijk gelijk aan het expliciet uitspreken van wat we denken. Toch kan ook schroom oprecht zijn. Een gedachte goed formuleren vraagt vaak tijd. Soms verdient een ander onze terughoudendheid. Waarom willen we iets zeggen? Wat hopen we ermee te bereiken? Durven spreken vraagt daarom ook durven luisteren en zwijgen, een overtuiging delen en ruimte behouden om die overtuiging te herzien. Een zekere mildheid tegenover onze eigen beperktheid kan ons daarin vrijer maken.

Misschien zijn zo’n momenten van luciditeit wel het begin van wat we morgen anders doen. Het kan gaan over een indicator waarvan we de betekenis opnieuw bevragen of een gesprek waarin we ons kant-en-klare antwoord even laten rusten. En zo meer.

Waarheid vraagt ruimte. Dat wisten ook de predikheren die vanuit de stilte een woord lieten klinken om te verhelderen wat anders verborgen bleef. Die zoektocht naar woorden en waarheid zullen we de komende ECHT-avonden blijven opnemen. We kijken alvast uit naar de volgende avond, op 16 november 2026, waar Helga Van Peer en Sabine Denis met elkaar in gesprek gaan over Ontdekken & integreren. Benieuwd!